Welke soorten en vormen van staar zijn er allemaal?

Hoe is de ooglens opgebouwd? 

Laten we eerst wat verwarring wegnemen, want staar heeft nogal wat namen. Soms wordt het cataract genoemd, dan weer grijze staar of grauwe staar. Al die termen komen op hetzelfde neer: een vertroebeling van de ooglens. Verwarrend is de term groene staar, want dat is helemaal geen staar. Groene staar is een andere naam voor glaucoom, een heel andere oogaandoening waarbij de oogzenuw beschadigd raakt door verhoogde oogdruk. De groenachtige glans die een vergevorderd glaucoom het oog kan geven, heeft in de loop van de geschiedenis tot die verwarring geleid.

Maar goed, terug naar de vertroebeling van de lens. Hoe zit die lens in elkaar en wat is die vertroebeling eigenlijk?

Om te begrijpen wat er precies gebeurt in je oog bij staar, duiken we eerst in een klein lesje anatomie. De ooglens bestaat uit drie delen, namelijk een kapsel, een schors en een kern. Het kapsel is het buitenste zakje waarin de lens zit. De schors is de laag direct daaronder. De kern is het binnenste van de lens. De schors en de kern bestaan voor een groot deel uit eiwitten. Zoals zoveel in ons lichaam zijn de eiwitten de bouwstenen waaruit de ooglens is opgebouwd. Normaal is de lens helder en doorzichtig. Maar als de eiwitten gaan samenklonteren, wordt de lens troebel en ontstaat staar. Waarom dat gebeurt, hangt af van de onderliggende oorzaak. Maar ook de plek waar de vertroebeling zit, verschilt. Die twee dingen samen, de oorzaak en de locatie, bepalen welke vorm van staar iemand heeft. 

Capsulair cataract

Bij capsulair cataract is het kapsel van de lens troebel geworden. Dit is de buitenste laag van de lens, het zakje waarin de lens zit. Deze vorm komt relatief weinig voor en ontwikkelt zich meestal langzaam.

Subcapsulair cataract

Bij subcapsulair cataract zit de vertroebeling net onder het kapsel. Deze vorm ontwikkelt zich vaak sneller dan andere vormen en geeft met name klachten bij felle verlichting en bij het lezen. Mensen die langdurig corticosteroïden gebruiken of diabetes hebben lopen meer risico op deze vorm.

Corticaal cataract

Bij corticaal cataract is de schors van de lens vertroebeld. De vertroebeling begint vaak aan de buitenrand van de lens en breidt zich geleidelijk uit naar het midden. Kenmerkend zijn wigvormige, witte vlekjes. Deze vorm komt relatief vaak voor en geeft vooral klachten bij autorijden in het donker door verblinding door koplampen.

Nucleair cataract

Bij nucleaire cataract is de kern van de lens vertroebeld. Dit is de meest voorkomende vorm, vooral bij ouderen. De kern verkleurt geleidelijk geel of bruinachtig, waardoor kleuren minder helder lijken. Bijziende mensen merken soms tijdelijk een verbetering van hun leesvermogen doordat de veranderde lens de lichtbreking aanpast, maar dit is van korte duur.

Mengvormen

Het is ook mogelijk dat de vertroebeling in meerdere lagen tegelijk optreedt. In dat geval spreken we van een mengvorm, zoals cortico-nucleair cataract waarbij zowel de schors als de kern zijn aangetast. Mengvormen komen regelmatig voor, vooral bij ouderen waarbij het verouderingsproces meerdere delen van de lens tegelijk kan aantasten.

Vormen van staar naar oorzaak 

Als we horen dat onze ouders of grootouders staar hebben, dan zijn we niet gauw verbaasd. We zijn gewend dat het een kwaal is die hoort bij ouder worden. Maar wist je dat staar ook andere oorzaken kan hebben? Het kan aangeboren zijn of ontstaan na een trauma of als gevolg van een ziekte. Laten we voor het gemak eerst beginnen bij de meest voorkomende vorm: ouderdomsstaar. 

Ouderdomsstaar

Ouderdomsstaar is een normaal verouderingsproces. De lens groeit je hele leven door: oude cellen worden naar het midden van de lens geduwd en verliezen langzaam hun normale structuur. Daardoor gaan de eiwitten samenklonteren en wordt de lens troebel, een beetje zoals haar grijs wordt. De eerste symptomen kunnen zich al vanaf 55 jaar manifesteren. Rond de 75 jaar heeft meer dan 70% van de mensen staar. Hoe snel het zicht achteruit gaat, verschilt sterk per persoon.

Aangeboren staar

Aangeboren staar, ook wel congenitaal cataract genoemd, ontstaat tijdens de zwangerschap. De oorzaken kunnen verschillen. Sommige infecties bij de moeder, zoals rode hond, kunnen via de placenta het ongeboren kind bereiken en de ontwikkeling van de ooglens verstoren. Maar ook een stofwisselingsziekte, erfelijke factoren of een aangeboren syndroom zoals het syndroom van Down kunnen een rol spelen. In veel gevallen wordt de exacte oorzaak niet gevonden.

Het gevolg is dat de baby vanaf de geboorte een troebele ooglens heeft. Het is belangrijk dat aangeboren staar vroeg wordt opgespoord en behandeld. Een troebele lens kan de normale ontwikkeling van het zicht ernstig verstoren. Hoe eerder de behandeling, hoe beter de kansen op een goede zichtontwikkeling. Aangeboren staar komt bij ongeveer 1 op de 5.000 tot 10.000 baby’s voor.

Staar door trauma of ziekte

Staar kan ook ontstaan door een oogtrauma of als gevolg van een ziekte. In dat geval spreken we van verworven staar. Anders dan bij ouderdomsstaar of aangeboren staar is er een duidelijke externe oorzaak aan te wijzen.

Bij een oogtrauma, zoals een stomp of scherp letsel aan het oog, kunnen de eiwitten in de lens beschadigen en samenklonteren. Deze vorm van staar ontstaat vrijwel altijd aan één oog.

Ook bepaalde ziekten kunnen staar veroorzaken of versnellen. Diabetes is de bekendste: een verhoogd bloedsuikergehalte tast de stofwisseling in de lens aan, waardoor de eiwitten sneller samenklonteren. Mensen met diabetes kunnen daardoor al op relatief jonge leeftijd staar ontwikkelen. Daarnaast kan langdurig gebruik van bepaalde medicijnen, zoals corticosteroïden, de kans op staar vergroten. Ook een oogontsteking aan de binnenkant van het oog kan staar veroorzaken, meestal aan één oog.

Nastaar: staar na een staaroperatie

Er bestaat nog een andere vorm van staar die niet spontaan ontstaat: nastaar. Ben je geopereerd aan staar en merk je dat je zicht na verloop van tijd weer verslechtert? Dan kan er sprake zijn van nastaar. Nastaar ontstaat wanneer het achterste deel van het lenskapsel dat bij de staaroperatie achterblijft, troebel wordt. Dit is geen nieuwe staar, maar een complicatie van de operatie zelf.

Nastaar komt relatief vaak voor en kan maanden tot zelfs jaren na de ingreep ontstaan. De klachten lijken op die van gewone staar: wazig zicht, verblinding door licht en verminderd contrast. Het is dus niet zo dat de operatie niet geslaagd is, maar een natuurlijk gevolg van het genezingsproces waarbij de cellen in het achtergebleven kapsel kunnen gaan groeien en de lens troebel maken.

Het goede nieuws is dat nastaar eenvoudig te behandelen is. Een oogarts voert een snelle en pijnloze YAG-laserbehandeling uit, waarbij het troebele kapsel wordt opengemaakt. Dit gebeurt poliklinisch, dus je hoeft niet opgenomen te worden. Na de behandeling verbetert het zicht meestal snel.

Wil je meer weten over de staaroperatie, het herstel en wat je kunt verwachten? Lees dan ons uitgebreide artikel over staar.